BİYOLOJİ

CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ  

Hücresel Yapı

Canlıların en küçük yapı ve işlev birimi hücredir. Hücreler, prokaryot (çekirdeksiz) ve ökaryot (çekirdekli) olmak üzere ikiye ayrılır.

Hücrenin Temel Yapıları:

Hücre Zarı: Madde alışverişini sağlar.

Sitoplazma: Organellerin bulunduğu yarı sıvı ortam.

Çekirdek: Hücrenin yönetim merkezidir.

Prokaryot

Prokaryot, çekirdek ve zarlı organelleri olmayan, genetik materyali sitoplazmada serbest halde bulunan hücre tipidir.

Ökaryot

Ökaryot, çekirdeği ve zarlı organelleri bulunan, genetik materyali çekirdek içinde yer alan gelişmiş hücre tipidir.

Boşaltım 

Yaşamlar ve faaliyetler sonucu meydana gelen metabolik atıkların vücuttan uzaklaştırılmasıdır.

•Tek hücreli canlılarda boşaltım ürünleri; hücre zarı aracılığı ile gerçekleştirilir. Tatlı sularda yaşayan amip, aremesyum gibi canlılarda hücreye giren fazla su kontroaktil koful ile dışarı atılır.

•Bitkilerde ise, stomal(gözenek), lentsel(kovucuk), ile terleme, damlama şeklinde veya yaprak dökümü ile boşaltım gerçekleşir.

•Hayvanlarda ise, boşaltım için özelleşmiş yapılar bulunur. İnsanlarda, böbreklerde oluşan idrar, akciğerlerden CO² ve su buharı veya deri aracılığıyla boşaltım gerçekleşir.

Büyüme ve Gelişme 

Canlıların büyümesi ve gelişmesi türe bağlı olarak farklılık gösterir, tek hücreli canlılarda büyüme sitoplazma hacminin ve kütlesinin artışı ile gerçekleşirken, çok hücreli canlılarda hacim, kütle ve hücre sayısının artışı ile gerçekleşir.

•Hayvanlarda büyüme sınırlı iken bitkilerde sınırsızdır.

•Gelişme ise canlıların sahip olduğu yapıların belirli bazı görevleri yapabilecekleri şekilde değişmesi ve işlevlerinin artması sonucu olgunlaşmasıdır. 

ÜREME

Canlı neslinin devamı için gerekli olup türlerin devamlılığını sağlar. Canlıların kendi yaşamlarının devam ettirilmesi için zorunlu değildir. İki farklı şekilde gerçekleşebilir. Bunlar eşeyli ve eşeysiz üremedir.

Eşeysiz Üreme 

Tek bir canlıdan, kendisi ile aynı kalıtsal özelliklere sahip bireyler meydana getirmesidir. Amip, öglena, paramesyum gibi tek hücreli canlılar bakteri, bazı bitki, bazı omurgasız hayvanlar eşeysiz üreme ile çoğalabilir.

Eşeyli Üreme 

Dişi bireylere ait üreme hücresi ile erkek bireye ait üreme hücresinin birleşmesi(döllenme) ile oluşan zigottan yeni birey oluşmasıdır. Eşeyli üreme sonucu oluşan birey anne ve babasından gelen genleri bulundurur. Bu nedenle bazı ortak özelliklere sahiptirler.

Homeostazi

Bir organizmanın hayatta kalması için dış faktörleri kontrol eden ve en iyi koşullara uyum sağlarken istikrarı koruma eğiliminde olduğu bir hareketi yapar

Hareket

Canlıların durum veya yer değiştirmelerine hareket denir. Hareketin amacı; beslenme, korunma ve üremeyi sağlamak olabilir. Tek hücreli canlılar; kamçı, sil, ve yalancı ayak gibi yapılar yardımıyla yer değiştirme hareketi yapar.

ARKE VE BAKTERİ

Bakteriler

-Prokaryotik hücre yapısına sahiptirler, tek hücreli organizmalardır. 

-Halkasal yapıda DNA bulunur.

-Mitokondri kroloplast gibi organelleri içermezler, ribozom organeli bulunur ve yapısı ökaryotlardan farklıdır. 

-Hücre zarının üzerinde hücre duvarı bulunur, hücre duvarı peptidoplikon yapıdadır.

-Bazı bakterilerde hücre duvarının dışında polisakkopit yapılı kapsül bulunur.

-Bazı bakterilerin yüzeylere ve birbirlerine tutunmak için pilüs denilen uzantılar bulunur. Bu yapılar konjogasyon sırasında bakterilerin gen alışverişini sağlar.

-Bazı bakterilerde hareketi sağlayan kamçığı bulunur.

-Bazı bakterilerde genom dışında küçük DNA parçacıkları bulunur. Plazmit adı verilen bu yapılar, antibiyotik ve bazı kimyasal maddeleri dirençli olmasını sağlayan genleri içerir.

-Bazı bakteriler uygun olmayan ortam koşullarında hayatta kalabilmek için endspor oluşturur. Ortam koşulları normale döndüğünde tekrardan bakteri canlılığını devam ettirir ve çoğalır. Endspor oluşumu bir üreme şekli değildir; zor koşullara karşı dayanıklılığı sağlayan bir yaşam biçimidir.

Arkeler

-Prokaryotik hücre yapısına sahip tek hücreli organizmalardır.

-Yapısal ve biyokimyasal özellikleri bakterilerden farklıdır, bazı arke türlerinde DNA histon proteinleri ile birlikte bulunur.

-Arkeler bakteriler gibi prokaryotik hücre yapısına sahip olmalarına rağmen çoğu özellik bakımından ökaryotlere benzer.

-----Arkeler genel olarak 3 grupta incelenir----- 

Metanojenik Arkeler 

*Enerji metobalizmaları sonucu metan gazı üretirler.

*Zorunlu aneorlok olan bu bakteriler oksijenden zehirlenir.

*Atık sularda biyogaz üretiminde arkelerden yararlanılır.

*Bazı türleri hayvanların bağırsaklarında mutalist yaşayarak sebilozun sindirilmesini sağlar.

Halofiller

*Tuzcul ortamlarda yaşarlar.

*Bazı türleri bakteriyorodopsin adı verilen bir pekment sayesinde fotosentez yapar. Bu nedenle mor ve kırmızı renktedirler.

Termoasidofilik Arkeler 

*Sıcak seven bu arkeler için en uygun sıcaklık 50-80°C derecedir. 

*Kükürt oksitleyerek yaşayan bu bakteriler pH 1 olan asidik ortamlarda yaşarlar. 

*Bazı türleri kemosentez ile besin üretebilir.

*Soğuk seven arkelere psikrofil denir. Genellikle 52 °C altındaki sıcaklıklarda yaşarlar.

Zeynep TÜRK 
     9/C 158